Agriculture Pest Control: कीड नियंत्रणासाठी रंगीत कीडप्रतिबंधक जाळ्यांचा वापर
कीड नियंत्रणासाठी रंगीत कीडप्रतिबंधक जाळ्यांचा वापर: आधुनिक शेतीचे नवे तंत्रज्ञान – agriculture pest control
agriculture pest control संदर्भातील पिकांमध्ये येणाऱ्या किडींचा धोका कमी करण्यासाठी विविध प्रकारची साधने वापरली जातात. प्रगत देशांमध्ये अलीकडे विविध रंगाच्या कीड प्रतिबंधक जाळ्यांचा वापर केला जात आहे. डॉ. चेतन शिंदे आणि डॉ. गौरी आंधळे यांच्या मार्गदर्शनानुसार, या जाळ्यांमध्ये विशिष्ट रंगाच्या (तरंगलांबीचा) प्रकाश आतपर्यंत येतो. त्यामुळे किडींना अंडी घालण्यासाठी योग्य जागा शोधणे अवघड होते. म्हणून कीड नियंत्रणाचे आधुनिक तंत्रज्ञान म्हणून या रंगीत कीडप्रतिबंधक जाळ्यांकडे पाहिले जाते.
अनुक्रमणिका
- कीड नियंत्रणासाठी रंगीत कीडप्रतिबंधक जाळ्यांचा वापर: आधुनिक शेतीचे नवे तंत्रज्ञान – agriculture pest control
- ‘रेनबो नेट’ म्हणजे काय आणि ती कशी कार्य करते? – agriculture pest control
- प्रकाश-निवडक जाळीची वैज्ञानिक कार्यपद्धती
- रंगानुसार संभाव्य परिणाम आणि किडींचे नियंत्रण
- फुलकिड्यांचे नियंत्रण आणि इतर फायदे
- कीड प्रतिबंधक जाळ्यांच्या मर्यादा
- शेतकऱ्यांनी जाळी खरेदी करताना काय तपासावे?
- एकात्मिक व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग
भाजीपाला पिकांमध्ये मावा, पांढरी माशी, फुलकिडे, तुडतुडे यांसारख्या रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव होत असतो. या किडींच्या नियंत्रणासाठी कीटकनाशकांचा वारंवार वापर करावा लागतो. यामुळे खर्च वाढण्यासोबतच त्या कीडनाशकाप्रति किडींमध्ये प्रतिकारकता विकसित होणे, कीडनाशकांचे उर्वरित अंश राहणे अशा अनेक समस्या उद्‌भवतात. हे टाळण्यासाठी किडींचा प्रादुर्भाव कमी करणाऱ्या प्रकाश-निवडक किंवा रंगीत कीडप्रतिबंधक जाळ्यांचा पर्याय पुढे येत आहे. agriculture pest control संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.
‘रेनबो नेट’ म्हणजे काय आणि ती कशी कार्य करते? – agriculture pest control
विविध रंगांत उपलब्ध होत असल्यामुळे सामान्य भाषेत रंगीत जाळ्यांना ‘रेनबो नेट’ असे म्हटले जाते. मात्र, ही वैज्ञानिक संज्ञा नाही. वैज्ञानिक भाषेत गुणधर्मानुसार प्रकाश निवडक जाळी, रंगीत शेडनेट, अतिनील किरण रोखणारे कीड प्रतिबंधक जाळी किंवा प्रकाश निवडक कीडरोधक जाळे म्हटले जाते. agriculture pest control संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.
ही जाळी किडींना फक्त आत पिकांपर्यंत येण्यापासून अडवत नाहीत; तर पिकाभोवती पोहोचणाऱ्या प्रकाशाची तीव्रता, त्याचा प्रकार आणि काही विशिष्ट तरंगलांबीही बदलतात. त्यामुळे किडींना योग्य वनस्पती किंवा पीक शोधणे आणि त्यावर बसणे अधिक कठीण होऊ शकते. प्रत्येक सजीवांच्या डोळ्यांच्या क्षमता वेगळ्या आहेत. त्यांना वेगवेगळ्या तरंगलांबीच्या पट्ट्यातील प्रकाश दिसू शकतो. माणूस आणि कीटकांना प्रकाश एकसारखा दिसत नाही.
प्रकाश-निवडक जाळीची वैज्ञानिक कार्यपद्धती
अनेक उडणाऱ्या किडी उडताना दिशा ठरविण्यासाठी, पिकावर उतरण्यासाठी आणि योग्य वनस्पती शोधण्यासाठी प्रकाशाच्या काही विशिष्ट तरंगलांबीचा उपयोग करतात. उदाहरणार्थ, मावा आणि पांढरी माशी या किडी अतिनील (UV) तसेच हिरव्या-पिवळ्या प्रकाशाला जास्त संवेदनशील असतात. त्यामुळे पिकाभोवतीच्या प्रकाशात बदल केल्यास त्यांना दिशा ठरवणे आणि योग्य पीक शोधणे कठीण होऊ शकते.
यामध्ये भौतिक अडथळा अतिशय महत्त्वाचा असतो. जाळीच्या छिद्राचा आकार निवडताना आपल्या कोणत्या किडीपासून संरक्षण मिळवायचे आहे, त्यानुसार ठरवावा लागतो. बारीक छिद्राच्या जाळीमुळे पांढरी माशी, फुलकिडे, मावा, पान पोखरणाऱ्या अळ्या व लहान पतंग यांना रोखता येते. मात्र, जाळीच्या छिद्रांचा आकार फारच लहान वापरल्यास हवा खेळती राहण्यामध्ये अडचण येऊ शकते.
रंगानुसार संभाव्य परिणाम आणि किडींचे नियंत्रण
सर्वसाधारण ‘रेनबो नेट’पेक्षा ठरावीक प्रकाश-निवडक रंगांच्या जाळ्यांचे परिणाम अधिक सुस्पष्ट आहेत. एका पाच वर्षांच्या अभ्यासात पिवळ्या आणि मोत्यासारख्या (Pearl) रंगाच्या जाळ्यांखाली काळ्या किंवा लाल जाळ्यांच्या तुलनेत मावा आणि पांढऱ्या माशी या किडींची संख्या कमी आढळली. ५० मेश ऑप्टीनेट या प्रकारच्या प्रकाश-निवडक जाळीमुळे सामान्य जाळीच्या तुलनेत फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव सुमारे ३ ते ४ पट कमी झाल्याचेही निष्कर्ष आहेत.
टोमॅटो, मिरची, ढोबळी मिरची, काकडीवर्गीय पिके, कापूस आणि इतर पिकांमध्ये पांढरी माशी ही महत्त्वाची रसशोषक कीड आहे. प्रकाश-निवडक जाळ्यांच्या अभ्यासात काळ्या जाळ्याच्या तुलनेत पिवळ्या जाळ्यामुळे पांढऱ्या माशीचा प्रवेश कमी झाला आणि पिकावर बसण्याचे प्रमाणही कमी आढळले. काही प्रयोगांत तर जाळीच्या छिद्रांतून कीड जाऊ शकत असतानाही तिचा प्रवेश कमीच राहिला.
फुलकिड्यांचे नियंत्रण आणि इतर फायदे
फुलकिड्यांचा आकार खूप लहान असल्यामुळे त्यांच्या नियंत्रणासाठी योग्य आकाराच्या छिद्राची जाळी वापरावी लागते. काकडी, टोमॅटो या पिकांवरील प्रकाश-निवडक ऑप्टीनेट जाळ्यांचा वापर केलेल्या शेतात सामान्य ४०- आणि ५०-मेश जाळ्यांच्या तुलनेत फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव ३ ते ४ पट कमी आढळला. विशेष म्हणजे पांढरी माशी आणि फुलकिडे यांची रंग पसंती वेगवेगळी असते.
या रंगीत जाळ्यांच्या वापराने कीटकनाशकांवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकते. योग्य जाळी किडींना प्रत्यक्ष अडथळा निर्माण करत तरीही उपयुक्त मित्रकिटकांना प्रवेश मिळू शकतो. रसशोषक किडींमुळे पसरणाऱ्या विषाणूजन्य रोगांचा प्रसार कमी होतो. प्रकाशाचे योग्य वितरण आणि कीड-रोगांचा कमी प्रादुर्भाव यामुळे शेतकऱ्यांना पिकाचे दर्जेदार उत्पादन मिळू शकते.
कीड प्रतिबंधक जाळ्यांच्या मर्यादा
या तंत्रज्ञानाचे अनेक फायदे असले तरी शेतकऱ्यांनी काही मर्यादा लक्षात घेणे गरजेचे आहे:
- हवा कमी खेळल्याने जाळीखाली तापमान आणि आर्द्रता वाढू शकते.
- जाळी बसवण्यापूर्वी पिकावर आधीपासून असलेल्या किडींची वाढ रोखता येत नाही.
- दारे, फटी आणि जाळीच्या कडांमधून लहान किडी आत प्रवेश करू शकतात.
- प्रत्येक किडीची वेगवेगळ्या रंगांना प्रतिक्रिया वेगळी असू शकते.
- जाळी किती टक्के सावली देते आणि तिचे प्रकाशाशी संबंधित गुणधर्म कसे आहेत यावर पिकावरील परिणाम अवलंबून असतात.
- याचा प्राथमिक खर्च व गुंतवणूक अधिक लागते.
- ज्या पिकांना परागीभवनासाठी कीटकांची गरज असते, तिथे परागीभवनाची समस्या निर्माण होऊ शकते.
शेतकऱ्यांनी जाळी खरेदी करताना काय तपासावे?
टोमॅटो, मिरची, ढोबळी मिरची, काकडी, वांगी, भेंडी तसेच पालेभाज्यांमध्ये पांढरी माशी, मावा आणि फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव जास्त असल्यास प्रकाश-निवडक जाळी उपयुक्त पर्याय ठरू शकते. मात्र, फक्त ‘रेनबो’, ‘अँटी-इन्सेक्ट’ किंवा ‘कीडप्रतिबंधक’ असे नाव पाहून जाळी खरेदी करण्यापेक्षा खालील निकष तपासावेत:
- Mesh specification: जाळीचा प्रकार
- Mesh opening size: छिद्रांचा आकार
- Shading percentage: सावलीची टक्केवारी
- UV transmission/blocking: अतिनील प्रकाशाचा प्रवेश आणि अडथळा
- Spectral reflectance/transmittance: प्रकाशाचे परावर्तन व पारगम्यता
- Expected service life: जाळीचे अपेक्षित आयुष्य
- Crop-specific recommendation: पिकानुसार शिफारस
- Replicated field trial evidence: प्रत्यक्ष शेतातील पुनरावृत्ती केलेल्या प्रयोगांचे पुरावे
एकात्मिक व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग
जाळी ही एकात्मिक कीड व्यवस्थापनातील एक घटक आहे, हे शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवावे. रंगीत जाळी बसवल्यानंतर कीटकनाशक फवारणीची गरज कमी झाली तरी ती पूर्णपणे संपेलच असे नाही. जाळी बसवण्यापूर्वीच पिकावर असलेली कीड आतमध्ये वाढू शकते. जाळी बसवण्यापूर्वी निरोगी, स्वच्छ आणि कीडमुक्त रोपांचा वापरही अत्यावश्यक असतो.
शेतकऱ्यांनी योग्य त्या क्रमाने व्यवस्थापन करावे, ज्यामध्ये स्वच्छ व कीडमुक्त रोपवाटिका तयार करणे, किडींचा प्रवेश होण्यापूर्वी जाळी बसवणे, सर्व छिद्रे व उघडी जागा व्यवस्थित बंद करणे, नियमित पीक पाहणी करणे आणि गरजेनुसार पिवळे किंवा निळे चिकट सापळे वापरणे फायदेशीर ठरते. अधिक माहितीसाठी महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथील कृषी वनस्पतिशास्त्र विभागातील डॉ. चेतन शिंदे (८३९०४५११३५) किंवा डॉ. गौरी आंधळे (९७६३८७९११४) यांच्याशी संपर्क साधता येईल.
agriculture pest control संदर्भातील महत्त्वाचे तपशील या वृत्तात दिले आहेत.
ANN – Accurate News Network
🟥 Truth First | Fast & Accurate Reporting
🌍 महाराष्ट्र तसेच भारत आणि जगभरातील ताज्या घडामोडी आता एका विश्वासार्ह प्लॅटफॉर्मवर.
ANN – Accurate News Network घेऊन येत आहे:
✔ Breaking News
✔ Political Updates
✔ Crime Reports
✔ Social & Viral Stories
✔ Entertainment & Sports
✔ Ground Reporting
✔ Live Updates
