Mushroom Farming Success Story: कृषिक्षेत्रातील दुर्गा: मशरूम महिला

कृषिक्षेत्रात आणि ग्रामीण उद्योजकतेमध्ये महिलांनी आपल्या अफाट जिद्दीच्या आणि कष्टाच्या बळावर एक नवा इतिहास रचला आहे. अशाच प्रेरणादायी महिलांपैकी एक नाव म्हणजे बिहारमधील मुंगेर जिल्ह्याेडील धौरी गावातील बीना देवी. आज संपूर्ण देश त्यांना ‘मशरूम महिला’ (Mushroom Farming Success Story) म्हणून ओळखतो. ग्रामीण भागातील एकासामान्य गृहिणीपासून ते राष्ट्रीय स्तरावर आदराचे स्थान मिळवण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास अत्यंत संघर्षमय, प्रेरणादायी आणि अनेकांसाठी दीपस्तंभ ठरला आहे.

कृषी विज्ञान केंद्रापासून अळंबी उत्पादनाची सुरुवात – Mushroom Farming Success Story

बीना देवी यांचा हा प्रवास तसा अतिशय साधेपणाने सुरू झाला. टेटिया बंबर तालुक्यातील धौरी गावशिवारात राहणाऱ्या बीना देवी यांना सुरुवातीला शेतीबाबत फारसे विशेष ज्ञान नव्हते. परंतु, कृषी विज्ञान केंद्राच्या माध्यमातून त्यांना अळंबी (मशरुम) लागवडीची प्राथमिक माहिती मिळाली. ही माहिती मिळाल्यानंतर त्यांनी थांबून न राहता, थेट भागलपूर येथील सबौर कृषी विद्यापीठात जाऊन अळंबी लागवडीचे सविस्तर प्रशिक्षण घेतले. Mushroom Farming Success Story संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.

प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी अत्यंत नाविन्यपूर्ण पाऊल उचलत आपल्या घरातूनच अळंबी उत्पादनाला सुरुवात करण्याचे ठरवले. घरातील अत्यंत मर्यादित जागा आणि उपलब्ध साधनसामग्रीचा पुरेपूर वापर करून त्यांनी या व्यवसायाचा श्रीगणेशा केला. विशेष म्हणजे, अळंबी लागवडीसाठी कोणतीही मोठी जमीन किंवा महागड्या उपकरणांची आवश्यकता नसते, ही महत्त्वाची बाब त्यांच्या लक्षात आली. हाच मुद्दा हेरून त्यांनी ग्रामीण भागातील महिलांसाठी हा व्यवसाय किती वरदाना ठरू शकतो, याचा अंदाज बांधला आणि स्वतःपासून याची सुरुवात केली. Mushroom Farming Success Story संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.

सामाजिक जाणिवा आणि पंचायतीचे नेतृत्व – Mushroom Farming Success Story

सुरुवातीचा हा छोटासा प्रयोग पुढे जाऊन त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याला कलाटणी देईल आणि त्यांना राष्ट्रीय ओळख मिळवून देईल, याची पुसटशी कल्पनाही त्यावेळी त्यांना नव्हती. साधनसंपत्तीची कमतरता, आर्थिक अडचणी आणि अनेक प्रकारची सामाजिक आव्हाने यांचा सामना करत त्यांनी आपली जिद्द सोडली नाही. संकटांवर मात करत त्यांनी आपले कार्य सुरूच ठेवले.

विशेष म्हणजे, केवळ शेती व्यवसायापुरते मर्यादित न राहता त्यांनी सामाजिक क्षेत्रातही आपले कर्तृत्व सिद्ध केले. बीना देवी यांनी धौरी पंचायतीच्या सरपंचपदाची धुरा यशस्वीपणे सांभाळली. सलग पाच वर्षे त्यांनी सरपंचपद भूषवून लोकसेवेचा उत्तम आदर्श निर्माण केला. आपल्या या सरपंचपदाच्या कालखंडात त्यांनी परिसरातील महिलांना अळंबी उत्पादनाचे धडे देण्यास सुरुवात केली. त्यांचा हा उपक्रम इतका लोकप्रिय आणि यशस्वी ठरला की, मुंगेर जिल्ह्यातील तब्बल पाच तालुक्यांतील एकशेपाचहून अधिक गावांमधील पंचवीस हजारांहून अधिक महिलांना त्यांनी प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले. या महिलांनी पुढे स्वतःचे छोटे-मोठे व्यवसाय उभे करून आपल्या कुटुंबाला भक्कम आर्थिक आधार मिळवून दिला.

विविध क्षेत्रांत महिलांना स्वावलंबी बनवण्याचे कार्य

बीना देवी यांचे कार्य केवळ अळंबी लागवडीपुरतेच मर्यादित राहिले नाही. त्यांनी महिलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी विविध क्षेत्रांत मोलाचे योगदान दिले. त्यांनी ग्रामीण महिलांना सेंद्रिय शेती, गांडूळ खत निर्मिती आणि जैविक कीटकनाशक तयार करण्याचे प्रशिक्षण देखील दिले. याशिवाय, दुग्धव्यवसाय आणि शेळीपालन यांसारख्या पूरक व्यवसायांच्या माध्यमातूनही महिलांना उत्पन्नाचे नवे व हक्काचे स्रोत उपलब्ध करून दिले.

गाвоगावांत फिरून, महिलांना प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिके दाखवून त्यांना आत्मनिर्भर बनवण्याचे व्रत त्यांनी हाती घेतले. आज त्या स्वतः दरमहा सुमारे नव्वद हजार रुपयांची कमाई करतात आणि आपल्या चारही मुलांचे शिक्षण अत्यंत उत्तम प्रकारे करत आहेत. बदलत्या तंत्रज्ञानाशी ग्रामीण महिलांनी जुळवून घेतले पाहिजे, या उद्देशाने त्या महिलांना संगणक व मोबाईल वापराचे धडेही देत आहेत, जेणेकरून डिजिटल युगात त्या मागे पडणार नाहीत.

घर आणि कुटुंबाला भक्कम आर्थिक आधार

बीना देवी यांच्या कार्याचे खरे यश केवळ त्यांच्या स्वतःच्या मासिक उत्पन्नात नसून, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली इतरसामान्य महिलांच्या आयुष्यात आलेल्या सकारात्मक बदलामध्ये दडलेले आहे. घरच्या चार भिंतींमध्ये मर्यादित राहिलेली महिला जेव्हा मशरूमची लागवड करून स्वतः पैसे कमावू लागते, शेतीमालावर प्रक्रिया करून आर्थिक सुबत्ता आणते किंवा दुग्धव्यवसायामुळे कुटुंबाला हातभार लावते, तेव्हा संपूर्ण कुटुंबाचे चित्र बदलून जाते.

या सर्व प्रयत्नांमागे एकच मूलभूत विचार आहे, तो म्हणजे— ‘जर महिलेच्या हातात उत्पन्नाचे हक्काचे साधन आले, तर संपूर्ण कुटुंबाची आणि पर्यायाने समाजाची आर्थिक परिस्थिती सुधारू शकते.’ बीना देवी यांनी हा विचार केवळ भाषणांमध्ये किंवा कागदावर ठेवला नाही, तर तो आपल्या कृतीतून आणि कर्तेपणातून खऱ्या अर्थाने सिद्ध करून दाखवला.

‘नारी शक्ती पुरस्कार’ आणि राष्ट्रीय सन्मान

बीना देवी यांच्या या अफाट व प्रेरणादायी कार्याची दखल थेट देशपातळीवर घेतली गेली. त्यांच्या याच अतुलनीय योगदानासाठी ८ मार्च २०२० रोजी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते त्यांना मानाचा ‘नारी शक्ती पुरस्कार’ प्रदान करण्यात आला. देशातील असामान्य आणि धाडसी कामगिरी करणाऱ्या महिलांना दिला जाणारा हा अत्यंत प्रतिष्ठित असा राष्ट्रीय सन्मान आहे.

विशेष म्हणजे, याच गौरवी सोहळ्यात बिहारच्याच दरभंगा जिल्ह्यातील भारतीय हवाई दलाच्या अधिकारी भावना कंठ यांनाही सन्मानित करण्यात आले होते. या ऐतिहासिक पुरस्कार सोहळ्याच्या निमित्ताने देशाच्या पंतप्रधानांनीही बीना देवींशी विशेष संवाद साधून त्यांच्या खडतर संघर्षाची आणि यशाची यशोगाथा जाणून घेतली होती.

भविष्याची स्वप्ने आणि शासनाकडून अपेक्षा

बिहार कृषी विद्यापीठ, सबौर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या एका विशेष सन्मान सोहळ्यात त्यांचा अत्यंत गौरवण्यात आले. त्या सोहळ्याला जाताना त्या प्रथमच मोठ्या गाडीतून प्रवास करून पोहोचल्या होत्या. लहानपणीचे त्यांचे हे एक स्वप्न होते, जे मशरूम शेतीच्या आणि कष्टाच्या जोरावर प्रत्यक्षात साकार झाले.

आजही आपल्या या लोककल्याणकारी आणि शेतीपूरक कार्याचा विस्तार करण्यासाठी बीना देवी यांना शासनाकडून अधिक आर्थिक मदत व सहकार्याची अपेक्षा आहे. जर त्यांना योग्य वेळी योग्य पाठबळ मिळाले, तर त्या केवळ आपल्या भागातच नव्हे, तर संपूर्ण बिहार राज्यात अळंबी शेतीच्या माध्यमातून एक अभूतपूर्व व क्रांतिकारी परिवर्तन घडवून आणू शकतात, यात शंका नाही.

( डॉ.रीता शेटीया या लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.)