शकुंतलाबाई नगरकरांची एक्झिट- लावणीची शालीनता लोपली.. 

लावणीच्या शालीनतेची अखेर: शकुंतलाबाई नगरकर यांचा विदाय – Shakuntalabai Nagarkar Lavani

एका कलावंताचा जगणाऱ्या आयुष्याचा दुय्यम गौरव – Shakuntalabai Nagarkar Lavani

Shakuntalabai Nagarkar Lavani संदर्भातील महाराष्ट्राच्या बैठकीच्या लावणीच्या सुवर्णकाळातील ज्येष्ठ लावणीसम्राज्ञी शकुंतलाबाई नगरकर यांचा जीवनप्रवास कलात्मकपणे भरलेला होता पण वैयक्तिक आयुष्यात संघर्षमय आणि भावूक घडामोडींनी वेढलेला होता. त्यांच्या निधनानंतर लावणीतली उरली सुरली शालीनता त्यांच्याबरोबरच लयास गेली असे स्वर मिळते. आता जे काही उरले आहे आणि सादर केले जातेय त्याला लावणी म्हणावे का, हा यक्षप्रश्न प्रत्यक्षात उभारणारा आहे.

अहमदनगरच्या शेतकरी कुटुंबातील जन्म आणि शिक्षण

शकुंतलाबाईंचा जन्म १९६० मध्ये अहमदनगर, म्हणजेच आताच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील एका शेतकरी कुटुंबात झाला. कला आणि साहित्याची समृद्ध परंपरा लाभलेल्या भटक्या भटू कोल्हाटी समाजात त्या जन्मल्या. त्यांच्या आई छबूबाई नगरकर ह्या त्यांच्या काळातील एक नामांकित आणि प्रतिष्ठित लावणी कलावंत होत्या. घरातच घुंगरांचा नाद आणि लावणीचे वातावरण असल्याने शकुंतलाबाईंना लहानपणापासूनच नृत्याची गोडी लागली. Shakuntalabai Nagarkar Lavani संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.

लहान असताना रेडिओवर गाणे ऐकले तरी नाचू लागायच्या, अगदी शाळेत जातानाही त्यांच्या पायात एक प्रकारची लय असायची. त्यांची ही आवड पाहून आई छबूबाईंनी त्यांना नृत्याचे रीतसर शिक्षण देण्याचे ठरवले. अवघ्या बाराव्या वर्षी, म्हणजेच १९७२ च्या सुमारास त्यांनी कलाक्षेत्रात पाऊल ठेवले. आईने त्यांना लावणीसोबतच शास्त्रीय नृत्याचे अंग यावे म्हणून कथक गुरू गोविंदराव निकम आणि पुढे मुंबईतील हनुमान थिएटरमध्ये वसंतराव घाटगे यांच्याकडे प्रशिक्षणासाठी पाठवले. Shakuntalabai Nagarkar Lavani संदर्भातील माहिती येथे दिली आहे.Shakuntalabai Nagarkar Lavani

कारकिर्दीचे उंच पायरी आणि १९९३ चा गौरव

१९९३ मध्ये शकुंतलाबाईंनी सोलापूर जिल्ह्यातल्या अकलूज येथील प्रतिष्ठित राज्यस्तरीय लावणी स्पर्धा जिंकली. हा गौरव महाराष्ट्राच्या लोककलाक्षेत्रात त्यांच्या नावाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान देतो. तरी, वैयक्तिक कारणांमुळे आणि आईपणाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी १९९६ मध्ये त्यांनी घुंगरू काही काळ बाजूला ठेवले आणि त्या घराकडे परतल्या.

त्यानंतर काही काळ सोलापुरात बहिणीच्या पार्टीत काम केल्यानंतर १९९७ मध्ये त्यांनी ते काम पूर्णपणे सोडले आणि पारंपरिक ‘संगीत बारी’ थिएटरमध्ये पुन्हा कधीही पाऊल ठेवले नाही. संगीत बारी म्हणजे संगीताची पाळी, जिथे लोककला केंद्र असते तिथे पार्ट्या असतात. फडाच्या मालकाच्या परवानगीशिवाय त्या तिथून बाहेरची सुपारी घेत नाहीत. १९९७ नंतर शकुंतला बाईंनी कधीही बारीत आणि बारीच्या थिएटरमध्येही पाऊल ठेवले नाही. Shakuntalabai Nagarkar Lavani

वैयक्तिक जीवनातील कठीण घडामोडी

शकुंतलाबाईंचे वैयक्तिक आयुष्य ‘संगीत बारी’च्या चौकटीत व्यतीत झाले. संगीत बारीच्या प्रथेनुसार, तेथील कलावंत स्त्रियांचे विवाह पारंपरिक पद्धतीने होत नाहीत. तिथे येणाऱ्या पुरुषांशी त्यांचे भावनिक व कौटुंबिक नाते जोडले जाते, ज्यांना त्या ‘मालक’ किंवा ‘मास्तर’ असे म्हणत. त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या पुरुषांनी त्यांचा विश्वासघात केला. त्यांच्या पहिल्या नात्यात फारसे प्रेम नव्हते. तो पुरुष सलग वर्षभर त्यांच्या शोमध्ये येत राहिला, त्याने शकुंतलाबाईंना प्रेमाची भुरळ पाडली. मात्र, पुढे जाऊन त्याने शकुंतलाबाईंचा विश्वासघात केला आणि त्यांच्याच बहिणीशी सूत जुळवून तिच्यासोबत निघून गेला.

खरे तर तो आधीच विवाहित आणि दोन मुलांचा बाप होता. या विश्वासघातावर शकुंतलाबाईंनी नेहमीच अत्यंत खंबीर भूमिका घेतली. त्या म्हणायच्या, “हम आदमी लोगों का टेंशन नहीं लेते!” अशा कठीण परिस्थितीतही जेव्हा शकुंतलाबाई गरोदर राहिल्या, तेव्हा त्यांना अतिशय आनंद झाला होता. त्यांना स्वतःलाच लवकर मुले हवी होती, जेणेकरून त्यांचे वय वाढण्यापूर्वी मुले तरुण आणि स्वावलंबी होतील. पारंपरिक प्रथेनुसार, त्यांच्या मुलांनी आईचेच आडनाव लावले. त्यांना एकूण तीन मुले आहेत. त्यांची मुलगी श्रद्धा नगरकर हिने आईचा लावणीचा वारसा पुढे चालवला असून ती शेवटच्या काळात शकुंतलाबाईंची मुख्य केअरगिव्हर बनली होती.

कर्करोगाचा लढा आणि शेवटचा कार्यक्रम

२०२० मध्ये शकुंतलाबाईंना कर्करोगाचे निदान झाले. डॉक्टरांनी त्यांना परिस्थिती कठीण असल्याचे सांगितले होते, तरीही त्यांनी धीर सोडला नाही. लेखक व दिग्दर्शक भूषण कोरगावकर यांच्या ‘संगीत बारी’ आणि ‘लव्ह अँड लावणी’ यांसारख्या आधुनिक नृत्यनाटिकांच्या माध्यमातून त्या शहरी आणि सुशिक्षित प्रेक्षकांसमोर आल्या. आजारपणाच्या काळातही त्यांनी अनेक कार्यशाळा घेतल्या आणि सादरीकरण सुरू ठेवले. पारंपरिक चौकटीबाहेर पडून मिळालेले हे स्वातंत्र्य आणि सन्मान त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात आनंदाचे क्षण ठरले. त्यांनी त्यांचा शेवटचा जाहीर कार्यक्रम एप्रिल २०२५ मध्ये सादर केला होता. Shakuntalabai Nagarkar Lavani

अनमोल कार्यक्रम आणि साक्षात्कारे

मुंबईमधील पृथ्वी थिएटर, NCPA – नॅशनल सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स आणि दिल्लीतल्या कमानी ऑडिटोरियममध्ये त्यांनी लावणी सादर केली होती. मधू कांबीकर यांच्या समवेत ‘सखी माझी लावणी‘ चा प्रयोग त्यांनी राज्यभरात केला. सोलापूरच्या हुतात्मा स्मृती मंदिरात हा शो झाला होता. ज्येष्ठ लोककलावंत केशवराव बडगे यांच्यासोबत ‘रंगी रंगला लोकरंग‘ या शोमध्ये नाचताना त्या अतिशय तन्मय झालेल्या असत. त्या म्हणत, “लावणी ही कष्टकऱ्याची आहे, श्रमिकाची आहे तिला पैसेवाल्याच्या दावणीला बांधून तिचा बाजार करू नका! ती एक जिवंत कला आहे तिला घुंगरात फुलू द्या आणि शृंगारात रमू द्या, मात्र हा शृंगार बाजारू नसावा तर सलज्ज शालीन असावा!”

लावणीच्या इतिहासातील एक अविस्मरणीय नाव

शकुंतलाबाईंचे आयुष्य हे केवळ एका नर्तिकेचे नव्हते, तर पुरुषांच्या राजसत्तेला आणि शोषक व्यवस्थेला स्वतःच्या अटींवर तोंड देत, स्वाभिमानाने जगणाऱ्या एका खंबीर मातेचे आणि राजवर्खी आयुष्याची अनुभूती देणाऱ्या महान कलाकाराचे होते. बैठकीच्या लावणीचा यमुनाबाई वाईकर, सत्यभामा पंढरपूरकर, गुलाबबाई संगमनेरकर, कौसल्या कोपरगावकर, गोदावरी पुणेकर ते शकुंतला नगरकर असा एक देखणा प्रवास आहे, ह्यात माया जाधव, मधू कांबीकर, सुरेखा पुणेकर यांचेही टप्पे लागतात! त्यांच्या निधनाने लावणीतला महत्वाचा अध्याय संपलाय. त्यांच्या सादरीकरणात शालीनता असे, उत्तानतेला थारा नसे! त्यात आवाहन असे मात्र ते लैंगिकतेचे नसे, त्यात शृंगार असे मात्र तो उच्छृंखल नसे!